اثربخشی برنامه خودمراقبتی در ارتقای آگاهی زنان میانسال درباره سرطان پستان و دهانه رحم
به گزارش روابط عمومی پژوهشکده علوم بهداشتی، سرطان پستان و سرطان دهانه رحم از مهمترین سرطانهای شایع در میان زنان هستند و پیشگیری، شناخت عوامل خطر و تشخیص زودهنگام آنها میتواند نقش مهمی در کاهش عوارض و مرگومیر ناشی از این بیماریها داشته باشد. در همین راستا، پژوهشگران پژوهشکده علوم بهداشتی جهاددانشگاهی با اجرای یک مطالعه مداخلهای، اثربخشی برنامه خودمراقبتی زنان میانسال را بررسی کردند.
در این مطالعه یک هزار و ۹۶۰ زن ۳۰ تا ۵۹ ساله در دو گروه مداخله و شاهد مورد بررسی قرار گرفتند و وضعیت خودارزیابی و خودمراقبتی آنها پیش از مداخله و شش ماه پس از اجرای برنامه آموزشی ارزیابی شد.
مفتون با اشاره به هدف اجرای این پژوهش اظهار کرد: هدف اصلی این مطالعه، ارزیابی اثربخشی برنامه خودارزیابی و خودمراقبتی زنان میانسال در زمینه پیشگیری و تشخیص زودهنگام سرطان پستان و سرطان دهانه رحم بود. در واقع تلاش کردیم مشخص کنیم که آیا آموزش هدفمند میتواند شناخت زنان از عوامل خطر این دو سرطان و رفتارهای پیشگیرانه آنان را بهبود دهد و آیا این تغییرات تا شش ماه پس از مداخله نیز قابل مشاهده است یا خیر.
وی افزود: در این مطالعه یک هزار و ۹۶۰ زن ۳۰ تا ۵۹ ساله در دو گروه مداخله و شاهد مورد بررسی قرار گرفتند. ابتدا وضعیت خودارزیابی و خودمراقبتی آنها در زمینه سرطان پستان و دهانه رحم سنجیده شد و پس از آن، زنان گروه مداخله در یک برنامه آموزشی ششساعته، شامل سه جلسه دو ساعته، شرکت کردند.
مدیر گروه سلامت جامعه پژوهشکده علوم بهداشتی جهاددانشگاهی ادامه داد: محتوای این آموزشها بر اساس بسته آموزشی اداره میانسالان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی تدوین شده بود و موضوعاتی مانند عوامل خطر سرطان پستان و دهانه رحم، رفتارهای پیشگیرانه، اقدامات خودمراقبتی و روشهای ارزیابی را شامل میشد. شش ماه پس از اجرای مداخله نیز وضعیت هر دو گروه مجدداً ارزیابی و دادهها با استفاده از روشهای آماری تحلیل شد.
مفتون با اشاره به یافتههای مطالعه در زمینه سرطان پستان گفت: در گروه مداخله، میزان ارزیابی عوامل خطر سرطان پستان از ۶۵ درصد پیش از مداخله به ۹۵ درصد پس از مداخله افزایش یافت. همچنین میزان آگاهی از عوامل خطر سرطان پستان از ۴۵ درصد به ۸۳ درصد رسید و این تغییرات در مقایسه با گروه شاهد از نظر آماری معنادار بود.
وی اضافه کرد: در زمینه رفتارهای پیشگیرانه نیز زنان گروه مداخله توجه بیشتری به خودارزیابی منظم و شیوه زندگی سالم داشتند. همچنین میزان پاسخ «نمیدانم» درباره عوامل خطر سرطان پستان در این گروه کاهش قابل توجهی پیدا کرد.
مجری طرح با بیان اینکه نتایج در زمینه سرطان دهانه رحم نیز نشاندهنده اثربخشی مداخله بود، گفت: میزان ارزیابی عوامل خطر سرطان دهانه رحم در گروه مداخله از ۶۶ درصد به ۸۳ درصد افزایش یافت و میزان آگاهی از عوامل خطر نیز از ۴۷ درصد به حدود ۸۰ درصد رسید.
وی ادامه داد: یکی از یافتههای قابل توجه در این بخش، کاهش میزان پاسخ «نمیدانم» درباره عوامل خطر سرطان دهانه رحم بود که از حدود ۲۳ درصد به ۴ درصد در گروه مداخله کاهش پیدا کرد. همچنین توجه به رفتارهای پیشگیرانه در این گروه افزایش یافت.
مفتون درباره عوامل مؤثر بر بهبود شاخصهای مورد بررسی نیز اظهار کرد: تحلیل رگرسیون نشان داد که علاوه بر اجرای برنامه مداخلهای، سطح تحصیلات، دریافت خدمات میانسالان و سفیر سلامت بودن از عوامل مؤثر بر بهبود شاخصهای ارزیابی و آگاهی از عوامل خطر سرطان پستان و دهانه رحم بودند. در برخی شاخصها نیز وضعیت تأهل با نتایج ارتباط داشت.
وی تأکید کرد: این یافتهها نشان میدهد که رفتارهای مرتبط با سلامت را نمیتوان صرفاً با یک عامل توضیح داد و عوامل فردی و اجتماعی در کنار دسترسی به خدمات سلامت و برنامههای آموزشی میتوانند بر رفتارهای پیشگیرانه تأثیرگذار باشند.
مدیر گروه سلامت جامعه پژوهشکده علوم بهداشتی جهاددانشگاهی با تأکید بر اینکه افزایش آگاهی به تنهایی برای ایجاد تغییر رفتار پایدار کافی نیست، گفت: آموزش میتواند زمینه تغییر رفتار را فراهم کند، اما برای تداوم رفتارهای پیشگیرانه، آموزشها باید استمرار داشته باشند و در کنار آن، حمایت اجتماعی و دسترسی مناسب و مستمر به خدمات سلامت نیز فراهم شود.
مفتون افزود: اگر هدف، نهادینه کردن رفتارهای پیشگیرانه در زندگی روزمره زنان باشد، برنامههای آموزشی نباید به یک مداخله کوتاهمدت محدود شوند و لازم است این برنامهها در چارچوب خدمات سلامت به شکل مستمر دنبال شوند.
وی درباره پیشنهادهای حاصل از این مطالعه نیز گفت: با توجه به نتایج بهدستآمده، استمرار اجرای برنامههای خودارزیابی و خودمراقبتی و گسترش آن به سایر دانشگاههای علوم پزشکی میتواند مورد توجه قرار گیرد. البته در صورت توسعه برنامه به مناطق مختلف کشور، بهویژه مناطق روستایی، باید تفاوتهای فرهنگی و اجتماعی و شرایط دسترسی به خدمات سلامت مورد توجه قرار گیرد و پیش از اجرای برنامه، نیازسنجی متناسب با شرایط هر منطقه انجام شود.
مجری طرح ادامه داد: همچنین برای بررسی میزان ماندگاری اثرات این مداخله، انجام مطالعات با دوره پیگیری طولانیتر ضروری است؛ چراکه نتایج این مطالعه اثرات کوتاهمدت و میانمدت برنامه را نشان میدهد و برای قضاوت درباره آثار بلندمدت آن به مطالعات تکمیلی نیاز داریم.
این پژوهش با مسئولیت فرزانه مفتون و با همکاری فاطمه نقی زاده موغاری، افسون آیینپرست و فریبا رسولی از پژوهشکده علوم بهداشتی جهاددانشگاهی، مطهره رباب علامه، عالیه فراهانی از وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و کاظم محمد از گروه اپیدمیولوژی و آمار زیستی دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران انجام شده است.
این طرح با حمایت مالی دفتر سلامت خانواده، جمعیت و مدارس و اداره میانسالان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی اجرا شده و مقاله حاصل از آن با عنوان «ارزشیابی برنامه خودمراقبتی سلامت زنان میانسال (سرطان پستان و سرطان دهانه رحم)؛ شش ماه پس از مداخله» در دوره بیستوپنجم، شماره سوم نشریه «پایش» پژوهشکده علوم بهداشتی جهاددانشگاهی منتشر شده است.
سروش