عنوان طرح: مرور نظام مند تعاریف و ابزارهای سنجش سواد سلامت در ادبیات پژوهشی
مجری: دكتر محمود طاووسی
همکاران اصلی: دکتر علی منتظری، دکتر مهدی عبادی
سایر همکاران: دکتر سید علی آذین، اکرم هاشمی، اسماعیل فتاحی
کارفرما: دفترمرکزی جهاددانشگاهی (کد: 33 -2041)
سال اختتام: 1392

چکیده:
این مطالعه با هدف مرور بر متون پژوهشی جهان و ایران پیرامون تعاریف و ابزارهای سنجش سواد سلامت از 1993 تا پایان سال 2012 میلادی طراحی و اجرا شد. در این بررسی نظام مند، ادبیات پژوهشی با کلید واژه های "سواد سلامت (health literacy)" در عنوان مقالات و "ابزار، پرسشنامه و مقیاس (tool, instrument, scale, questionnaire, measure)" ، در عنوان و چکیده مقالات چاپ شده در پایگاه های علمی معتبر ملی و بین المللی مورد جستجو قرار گرفت و کلیه مقالات فارسی و انگلیسی معتبر و مرتبط با موضوع ذی ربط جمع آوری گردید (1788 مقاله). سپس خلاصه مقالات به دست آمده بررسی شده و موارد تکراری (1265 مقاله) حذف گردید. در مرحله بعد از میان مقالات باقیمانده (523 مقاله) موارد غیر مرتبط (438 مقاله) با توجه به عنوان و چکیده آن ها مجدداً از مطالعه حذف گردید. در مرحله بررسی نهایی با مراجعه به متن اصلی 85 مقاله باقیمانده تعدادی دیگر نیز به علت غیر مرتبط بودن موضوع، غیر انگلیسی بودن زبان، و چاپ پس از سال 2012 از مطالعه حذف و در نهایت 42 مقاله برای بررسی جامع و استخراج داده ها انتخاب شدند. اطلاعات به دست آمده، با تلخیص مطالب در قالب جداول و نمودارها ارائه شد. نتایج این مطالعه نشان داد با توجه به مفهوم گسترده و پیچیده سواد سلامت تعاریف گوناگونی از آن ارائه شده است؛ که این تعاریف به رغم برخی تفاوت ها در محتوا، تقریبا از چارچوب یکسانی تبعیت نموده و غالبا بر "ظرفیت به دست آوردن، پردازش و درک اطلاعات و خدمات اساسی سلامت مورد نیاز برای تصمیمات مناسب جهت مراقبت از سلامت" تکیه دارند. در تحلیل تعاریف چند شاخص توجه محققان را به خود جلب نمود: ظرفیت و توانایی دسترسی به اطلاعات و خدمات مربوط به سلامت، فهم و درک و پردازش اطلاعات به دست آمده، ارزیابی و قضاوت در خصوص آن ها، و نیز تصمیم گیری برای رفتار و انجام رفتار؛ که این شاخص ها ابعادی مانند: مهارت خواندن، امکان دسترسی، فهم، ارزیابی و قضاوت، تصمیم گیری، و عملکرد در خصوص اطلاعات پزشکی و سلامت را به ذهن متبادر می نمایند. بررسی تعاریف نشان داد که همه ابعاد سواد سلامت در یک تعریف ارائه نگردیده و هر تعریف بخشی از ابعاد را شامل شده است. از این رو ارائه تعریفی جامع از سواد سلامت توسط مرجعی معتبر برای سنجش این شاخص ضروری به نظر می رسد. وفق نتایج در این مطالعه 25 ابزار اصلی سنجش سواد سلامت استخراج شد، که با در نظر گرفتن نسخ کوتاه شده (و نیز با احتساب موارد بومی شده) در مجموع 45 نسخه ابزار معتبر و پایا در این مطالعه معرفی شدند. مهمترین این ابزارها عبارتند از: پرسشنامه آزمون سواد سلامت عملکردی در بزرگسالان (The Test of Functional Health Literacy in Adults-TOFHLA) و ابزار تخمین سریع سواد بزرگسالان در زمینه پزشکی(Rapid Estimate of Adult Literacy in Medicine-REALM). بر اساس اطلاعات این مطالعه مروری در ایران صرفا یک ابزار سنجش سلامت (TOFHLA) بومی شده است؛ که این امر لزوم مطالعه و طراحی ابزارهای منطبق بر فرهنگ ایرانی و دارای جامعیت کافی را نشان می دهد. شایان ذکر است هر یک از ابزارهای سنجش سواد سلامت قابلیت های ویژه خود را دارند؛ اما باید بتوانند در محیط های پر ازدحام ارائه خدمات سلامت، به راحتی سواد سلامت اندازه گیری کنند. همچنین باید تلاش بر این باشد که سوالات به شکلی طرح شوند که در درک آزمون تشخیص سواد سلامت مشکلی ایجاد نکند. همانطور که اشاره شد، از آنجا که اساس تدوین ابزارهای سنجش سواد سلامت تعاریفی است که از این واژه صورت گرفته، مسئله عدم پوشش تمام جوانب سواد سلامت در تعاریف را می توان به عنوان یکی از علل تفاوت ابزارهای سنجش سواد سلامت در نظر گرفت. به عبارت دیگر، یکی از مشکلات عمومی ابزارها را می توان عدم جامعیت آن ها دانست. لذا لازم است در تدوین ابزارهای جدید این جامعیت مد نظر قرار گیرد.
کلمات کلیدی: سواد سلامت، ابزار، مرور نظام مند، ایران، جهان.
//]]>