عنوان طرح: طراحی مدل دسترسی جغرافیایی به مراکز آزمایشگاهی تشخیص پزشکی کشور ایران
مجری: دکتر ژیلا صدیقی
همکاران: دکتر علی حسینی، دکتر کاظم محمد، مهندس وحید بنایی، مهندس سرخان قانع، دکتر کتایون جهانگیری، دکتر آزیتا گشتاسبی، دکتر فرانک فرزدی، راحله رستمی
کارفرما: آزمایشگاه مرجع سلامت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی
سال اختتام: 1393

چکیده:
دسترسی عادلانه و بهره مندی از خدمات یکی از ابعاد عدالت در نظام سلامت است. تفاوت در دسترسی به مراکز ارائه خدمات در حوزه سلامت (بهداشتی - تشخیصی - درمانی) منجر به تفاوت در پیامدهای سلامتی می شود و رسیدگی به این موضوع، یکی از اولویت های سیاستگذاران نظام سلامت می باشد. عوامل مختلفی بر روی توانایی جمعیت در دسترسی به خدمات تاثیر دارد. عمده عوامل موثر در نابرابری افراد در دسترسی به خدمات عبارت از سن، جنس، تحصیلات، نژاد و قومیت، درآمد، وضعیت اقتصادی- اجتماعی، وضعیت بیمه، محل زندگی و موقعیت جغرافیایی مراکز ارائه خدمات است. پیشرفت های اخیر در خصوص جغرافیای سلامت منجر به شناخت بیشتر نقش مکانیابی و توزیع جغرافیایی مراکز ارائه خدمات سلامت در جامعه شده است. توزيع بهینه فضايي امکانات و استقرار هر عنصر شهری در موقعیت فضایی- کالبدی خاصی از سطح شهر باید تابع اصول و قواعد خاصی باشد تا به موفقیت و کارایی عملکردی آن عنصر در همان مکان خاص منجر شود. براي طراحی مدل دسترسی جغرافیایی به آزمایشگاه ها مقرر شد که از چارچوب موضوعي"آمایش سرزمین" استفاده شود. یکی از رسالت های برنامه آمايش سرزمين عبارت از هدایت طرح های توسعه در راستای عدالت اجتماعي از طریق تامین دسترسي عادلانه و توزيع بهینه فضايي امکانات و فعالیت ها و همچنین حفظ محیط زیست است. بنابراین مشی مطالعه حاضر، تبعیت از روش های مکانیابی در طرح های توسعه شهری بوده و مبانی نظری طرح هاي توسعه شهري کشور ایران برای طراحی مدل دسترسی جغرافیایی به مراکز آزمایشگاهی تشخیص پزشکی کشور ایران انتخاب شد. اهداف عمده طرح شامل "شناسایی ظرفیت شهری برای آزمایشگاه های تشخیص پزشکی"، "تعیین میزان سازگاری کاربری آزمایشگاه های تشخیص پزشکی با سایر کاربری های شهری و تعريف لايه GIS برای هر کدام از كاربري ها"، "تعیین معیارهای اصلی مکان یابی آزمایشگاه های تشخیص پزشکی و تعريف لايه GIS برای هر کدام از معیارها"، "تعيين مکان هاي بهینه برای استقرار آزمایشگاه های تشخیص پزشکی با هم پوشاني لایه هاي معیارهای اصلی در GIS"، "تعيين تعداد آزمایشگاه های قابل احداث با لحاظ مكان يابي آزمايشگاه ها" و "طراحی مدل دسترسی جغرافیایی به مراکز آزمایشگاهی تشخیص پزشکی" بوده است. واحدهای مطالعه عبارت از آزمایشگاه های تشخيص پزشكي مستقر در داخل محدوده شهر بودند که تا انتهای سال 1391 فعال بوده و در حوزه درمان (مستقل، بیمارستانی و درمانگاهی) فعالیت می کردند. این مطالعه در شهرهای انتخاب شده در نمونه گيري (تكاب، شوشتر، شیراز، ‌قم و همدان) انجام شد. زمان مطالعه از سال 1391 تا 1392 بوده است. معیارهای اصلی برای مكانيابي آزمایشگاه ها عبارت از تراکم جمعیت، شعاع دسترسی،‌ دسترسی به معابر،‌ سازگاری با كاربري هاي همجوار،‌ فاصله با مسيل،‌ مجاورت با زمین هاي بایر و شیب زمین بودند. سپس هر کدام از این معیارها به صورت یک لایه اطلاعاتی در محیط GIS تبدیل شد. يكي از معیارهای اصلی مکان یابی آزمایشگاه ها عبارت از "سازگاری با كاربري هاي همجوار" بوده است، لذا داده هاي مورد نياز جمع آوری شدند. با توجه به نتایج بررسی داده هاي مربوط به "سازگاری مكاني آزمایشگاه ها با كاربري هاي همجوار"،‌ هر کدام از لایه هاي كاربري، وزن دهي شدند. وزن دهي به لایه هاي كاربري ها منجر به مشخص شدن میزان اهمیت هر کدام از کاربری ها در هم پوشاني لایه ها در برنامه سیستم اطلاعات جغرافيايي شد. نهایتا معیارهای اصلی اولویت بندی، وزن دهی و طبقه بندی شدند. نتایج آنالیز اطلاعات در محیط سیستم اطلاعات جغرافیایی(GIS) به صورت "نقشه" ارائه شد. نقشه نهایی تحت عنوان "کیفیت زمین هاي شهري برای مكانيابي آزمایشگاه هاي تشخیص پزشكي جدید در شهر" از هم پوشانی لایه های اطلاعاتی "معیارهای اصلی در مکان يابي آزمایشگاه هاي تشخیص پزشكي شهر" بدست آمده است. در این نقشه، کیفیت (ارزش) زمین هاي شهری برای مکانیابی آزمایشگاه ها در طیف بسیار نامطلوب، نامطلوب، نسبتا نامطلوب، نسبتا مطلوب، مطلوب و‌ بسیار مطلوب نشان داده شده است. تعداد آزمایشگاه های مورد نیاز نیز با استفاده از سرانه زمين شهري برای آزمايشگاه ها محاسبه شد. نهایتا مدل دسترسی جغرافیایی به مراکز آزمایشگاهی تشخیص پزشکی طراحی شده و پیشنهاد شد. مدل پیشنهادی می تواند الگویی برای مکان یابی آزمايشگاه هاي تشخيص پزشكي در تمامی شهرهای كشور و همچنین الگویی برای مکان یابی ساير مراكز تشخيصي و درماني باشد. با این وجود انطباق جزئیات اجرایی مدل در شهرهایی با مساحت کوچک، نیازمند دقت بیشتری است. برنامه ریزی برای توزیع عادلانه خدمات تشخیصی و درمانی از اهدف عمده سیاستگذاران نظام سلامت است. مسلما این سیاستگذاری با کمک برنامه ریزان شهری به نتایج ارزشمندتری منجر خواهد شد. مهم ترین نکته ای که سیاستگذاران نظام سلامت و برنامه ریزان شهری باید به آن توجه نمایند، یکسان کردن سیاستگذاری خدمات "تشخیصی" و خدمات "درمانی" با یکدیگر است. از طرفی دستاوردهای مطالعه نشان دادند که به علت ماهیت آزمایشگاه های تشخیص پزشکی حوزه درمان که شامل آزمايشگاه هاي مستقل، بیمارستانی و درمانگاهی می باشند، برای مستقر کردن آزمایشگاه های جدید در زمین های شناسایی شده در مدل مکان یابی، بهتر است که بطور هم زمان مکان یابی آزمایشگاه ها و بیمارستان ها و درمانگاه ها انجام شود. این اقدام هم می تواند تمامی آزمایشگاه های مورد نیاز (مستقل، بیمارستانی و درمانگاهی) را در زمین هایي كه توسط مدل، ‌مكان يابي شده است، مستقر کند و هم می تواند توزیع هماهنگ و یکپارچه را برای خدمات نظام سلامت مهیا نماید. نهایتا باید دقت نمود که نتایج مکان یابی آزمایشگاه ها در مدل پیشنهادی، باید توسط بازديدها و پیمایش های ميداني یا نظرات کارشناسان بومی با واقعیات میدانی شهر انطباق یابد زیرا برخی عوامل مانند مسائل حقوقی و اقتصادی زمین در امکان کاربرد مکان های پیشنهادی تاثیر گذار خواهد بود. امید است که مدل پیشنهادی "دسترسی جغرافیایی به مراکز آزمایشگاهی تشخیص پزشکی کشور ایران" بتواند در راستای مبانی آمایش سرزمین، دسترسی عادلانه جمعیت به آزمایشگاه های تشخیص پزشکی را فراهم نموده و گامی در تحقق توسعه پایدار شهری بردارد.
کلمات کلیدی: آزمایشگاه تشخیص پزشکی، دسترسی جغرافیایی، برنامه ریزی شهری، سیستم اطلاعات جغرافیایی، ایران.
//]]>